(Hội chứng giả CUSHING)
I. ĐẠI CƯƠNG
- Suy thượng thận do điều trị glucocorticoid là nguyên nhân thường gặp nhất trong các nguyên nhân suy thượng thận thứ phát.
- Xảy ra do glucocorticoid ức chế vùng hạ đồi tuyến yên làm giảm tiết ACTH.
- Ở giai đoạn sớm, nồng độ ACTH nền và cortisol nền có thể bình thường, tuy nhiên dự trữ của ACTH đã suy giảm. Khi có stress thì đáp ứng tiết cortisol không đủ áp ứng.
- Sự thiếu hụt kéo dài ACTH làm vùng lớp bó và lưới vỏ thượng thận sẽ teo lại dẫn tới giảm tiết cortisol và adrogen thượng thận trong khi đó bài tiết aldosteron bình thường.
- Tiến triển tiếp theo là toàn bộ trục hạ đồi - yên - thượng thận sẽ bị suy yếu, do đó đáp ứng tiết ACTH khi có kích thích hoặc stress hoặc kích thích bằng ACTH ngoại sinh thì đáp ứng tiết cortisol của vỏ thượng thận cũng giảm.
Nguyên nhân do dùng glucocorticoid kéo dài: prednisolon, hydrocortisol, dexamethason… loại glucocorticoid hít, tiêm khớp, tiêm bắp, glucocorticoid được trộn trong thuốc gia truyền…
- Phân loại theo cơ chế ức chế trục đồi- yên - thượng thận do steroid ngoại sinh:
Không ức chế trục đồi - yên - thượng thận.
Chỉ ức chế hạ đồi yên.
Ức chế toàn bộ trục hạ đồi - yên - thượng thận.
II. LÂM SÀNG
1. Hội chứng Cushing ngoại sinh
Tương tự như hội chứng Cushing, nếu dùng thuốc glucocorticoid liều cao, người bệnh có triệu chứng lâm sàng điển hình hơn so với hội chứng Cushing nội sinh như: tăng cân, mặt tròn, béo trung tâm, mỡ vùng cổ, sau gáy, mặt tròn đỏ, da mỏng, rạn da, yếu cơ gốc chi, vết thương khó lành, rối loạn tâm thần…
Triệu chứng tăng huyết áp, rậm lông, nam hoá ít hơn hội chứng Cushing nội sinh nhưng loãng xương gặp nhiều hơn.
2. Ảnh hưởng của glucocorticoid
Loại chế phẩm: thuốc, thuốc gia truyền.
Dược động học của glucocorticoid.
Đường dùng: tiêm, uống, bôi, hít.
3. Triệu chứng xảy ra khi ngừng thuốc
Trục hạ đồi - yên - thượng thận bị ức chế gây suy thượng thận thứ phát.
Bệnh lý nền nặng lên.
Hội chứng ngừng thuốc: người bệnh mệt mỏi khó chịu khi ngừng thuốc hay chỉ giảm liều.
Chán ăn, đau cơ, nhức đầu, sốt, bong vảy da.
III. CẬN LÂM SÀNG
Hạ natri huyết, kali huyết không tăng vì không giảm aldosterol,
Hạ đường huyết.
Cortisol sáng < 3mcg / dl thì chẩn đoán là suy thượng thận.
Nếu cortisol sáng > 20mcg / dl thì loại bỏ suy thượng thận.
IV. CHẨN ĐOÁN
- Lâm sàng: tiền sử có dùng corticoid, có biểu hiện lâm sàng hội chứng Cushing ngoại sinh.
- Cận lâm sàng:
Xét nghiệm cơ bản, đo mật độ xương.
Cortisol huyết tương giảm
Các nghiệm pháp đánh giá: (Hình ảnh 1)
V. PHƯƠNG PHÁP ĐIỀU TRỊ
1. Điều trị suy thượng thận.
2. Cai thuốc (Hình ảnh 2)
- Mặc dù glucocorticoid được dùng rộng rãi nhưng chưa có nghiên cứu nào tìm ra phương pháp tốt nhất để ngừng thuốc. Kế hoạch ngừng thuốc phải đạt hai mục tiêu:
Tránh tác dụng phụ của dùng glucocorticoid kéo dài.
Tránh xuất hiện suy thượng thận chức năng.
